Koudelka’nın fotoğraflarında yerleşiklik ve aidiyet duygusu yok. Çünkü Koudelka’nın asıl konusu “sürgün”. Fotoğraflarının verdiği duygu, bir yerden ayrıldıktan sonra insanın içinde kalan ve sanki artık geri dönülemeyen yere ait hafıza.
Belki de sürgünün en ağır tarafı bu: kökün hâlâ bir yerde ama sen artık oraya gidemiyorsun. Gitsen bile bıraktığın yeri bulamayacağını biliyorsun. Çünkü yalnızca şehir değişmemiş, sen de değişmişsin. Koudelka’nın fotoğraflarına bakarken bunu kendi hayatımdan da tanıdığımı; fotoğraflarında beni çeken şeyin tam da bu olduğunu düşündüm. Geçmiş kaybolmuş ama izi silinmemiş. Fotoğraflar, o kalan izi gösteriyor.
Prag Baharı: Bir saatin gösterdiği kayıp zaman
1968 yılı yalnızca Çekoslovakya’nın değil, Koudelka’nın hayatının da yönünü değiştirdi. Alexander Dubček’in liderliğinde ocak ayında başlayan ve “insani yüzlü sosyalizm” düşüncesiyle anılan reform dönemi, basın üzerindeki kısıtlamaların gevşediği, özgürlüklerin genişlediği ve ekonomik-siyasal yapının kısmen liberalleştirilmeye çalışıldığı kısa bir umut dönemiydi. 20–21 Ağustos gecesi Sovyetler Birliği öncülüğündeki Varşova Paktı birliklerinin Çekoslovakya’ya girmesiyle Prag Baharı fiilen sona erdi.
Koudelka o günlerde haber fotoğrafçısı değildi. Zaten kendisi de daha sonra bunu açıkça söylemişti: Daha önce “haber” denebilecek bir olayı fotoğraflamamıştı. Ama bu kez olan şey doğrudan kendi hayatına, kendi ülkesine dokunmuştu. Fotoğraf makinesini alıp sokağa çıktı ve günler boyunca gördüklerini kaydetti.
O günlerden kalan en bilinen karelerinden birinde, ön planda Koudelka’nın kolu ve saati, arkada ise neredeyse boşalmış Wenceslas Meydanı uzanıyor ve meydana tanklar giriyordu. Fotoğraf bir miladı gösteriyordu. Koudelka o an, kaybedilmiş bir geleceği kaydediyordu. Arkadaki şehir aynı şehir olarak duruyordu; fakat artık birkaç gün önceki umut dolu Prag değildi. Bir fotoğraf bazen mekânın değişmediği anda bile zamanın geri dönülmez biçimde değiştiğini gösterebiliyordu.
Koudelka sokaklarda tankları, askerleri, sivilleri, direnişi, korkuyu ve gündelik hayatın işgal altında aldığı yeni biçimi fotoğrafladı. Negatiflerin bir bölümü gizlice ülke dışına çıkarıldı ve Magnum Photos tarafından dünyaya dağıtıldı. Koudelka’yı ve Çekoslovakya’da kalan ailesini korumak için fotoğraflar “P.P.”, yani “Prague Photographer / Praglı Fotoğrafçı” imzasıyla yayımlandı. 1969’da bu seri, Overseas Press Club’ın Robert Capa Gold Medal ödülünü aldı; fotoğrafçının kimliği ise açıklanmadı.
Yıllar sonra Koudelka, kendi fotoğraflarını basılmış görüp kimseye onların kendisine ait olduğunu söyleyememenin tuhaflığını anlatmıştı. Bu ayrıntı bana hep çarpıcı geldi. İnsan önce ülkesinden değil, kendi adından da sürgün edilmiş gibiydi.
Josef Koudelka
Josef Koudelka 10 Ocak 1938’de Moravya’da doğmuştu. Fotoğrafla genç yaşta, babasının bir arkadaşının verdiği bakelit bir makine aracılığıyla tanışmıştı. Prag’daki Çek Teknik Üniversitesi’nde mühendislik okumuş, 1961–1967 yılları arasında Prag ve Bratislava’da havacılık mühendisi olarak çalışmıştı. Aynı yıllarda fotoğraf çekmeyi hiç bırakmamıştı. Prag’daki tiyatro yapımlarını fotoğraflamış, sahnenin ışığını, bedenlerin mekân içindeki hareketini ve tek bir anın taşıyabileceği dramatik gerilimi öğrenmişti. 1967’de mühendisliği bırakarak bütünüyle fotoğrafa yönelmişti. Bir yıl sonra Prag sokaklarında karşısına çıkacak olan tarihsel kırılmaya, farkında olmadan, yıllardır gözünü eğitiyor gibiydi.
Romanlarla geçen yıllar
Koudelka 1960’ların başından itibaren Çekoslovakya’daki Roman topluluklarını fotoğraflamaya başlamıştı. Daha sonra Romanya’ya ve Avrupa’nın başka bölgelerine uzanan bu çalışma, onun fotoğraf dilinin temel taşlarından biri olmuştu. Romanları uzaktan gözleyen bir yabancı gibi davranmak yerine onların arasında uzun zaman geçirdi; yolculuk etti, aynı mekânları paylaştı, hayatlarının ritmine yaklaştı.
Bu fotoğraflar daha sonra Gypsies adıyla kitaplaştı. Ben bu seriye bugün baktığımda yalnızca bir topluluğun belgesini görmüyorum. Koudelka’nın daha sonra kendi hayatında da yaşayacağı hareket hâlini, yer değiştirmeyi ve bir yere bütünüyle bağlanmama duygusunu da görüyorum. Sanki başkalarında gördüğü göçebelik, birkaç yıl sonra kendi yaşam biçimine dönüşmüştü.
Sürgün: Bir yere ait olup orada yaşayamamak
1970’te Koudelka Çekoslovakya’dan üç aylık bir çıkış vizesiyle ayrıldı ve geri dönmedi. İngiltere ona sığınma hakkı verdi. Uzun süre vatansız yaşadı; 1987’de Fransız vatandaşlığına geçti. Yıllar boyunca Avrupa’da dolaştı, çok az eşyayla yaşadı ve fotoğraf çekti. 1971’de Elliott Erwitt’in önerisiyle Magnum Photos’a aday üye, 1974’te tam üye oldu.
Bu yılların fotoğrafları 1988’de Exiles adıyla yayımlandı. Kitaptaki dünya, Prag’daki işgal fotoğraflarından daha sessizdi ama bence aynı yaranın devamını taşıyordu. Yollarda yürüyen insanlar, duvar kenarlarında duran bedenler, boş araziler, yalnız hayvanlar, beklemeler, uzaklaşmalar… Nereden geldiklerini ve nereye gittiklerini çoğu zaman bilmiyorduk. Koudelka açıklamayı azaltmış, belirsizliği fotoğrafın içinde bırakmıştı.
Belki de sürgün tam olarak böyleydi.
Miłosz, Kundera ve Berger: Fotoğrafların çevresinde üç düşünce
Exiles’ın genişletilmiş baskısında Czesław Miłosz’un “On Exile / Sürgün Üzerine” denemesinin Koudelka’nın fotoğraflarıyla yan yana gelmesi tesadüf değildi. Miłosz sürgünü yalnızca bir devlet sınırını geçmek olarak görmemişti. İnsan alıştığı sokakları, dili, gündelik ritüelleri ve hayatını düzenleyen küçük referans noktalarını kaybediyordu. Zaman geçtikçe yabancı şehir tanıdıklaşıyor, fakat eski ülke de hafızada yaşamayı sürdürüyordu. Böylece insan iki coğrafyada birden yaşamaya başlıyordu: bulunduğu yerde ve hatırladığı yerde.
Koudelka’nın Exiles fotoğraflarında ben de tam bu aralığı gördüm. İnsanlar bir yerden ayrılmıştı ama başka bir yere bütünüyle yerleşmiş görünmüyordu. Buradaki yersizlik yalnızca fiziksel değildi; insanın geçmişiyle bugünü arasında açılmış bir mesafeydi.
Miłosz’un metni beni ister istemez Milan Kundera’ya da götürdü. Aynı tarihsel kırılmanın içinden gelen Kundera’nın romanlarında sürgün, hafıza, unutma ve geri dönüş düşüncesi tekrar tekrar belirmişti. Koudelka ile Kundera’yı yan yana düşündüğümde şu cümle aklımda kaldı: Eve dönmek coğrafi olarak mümkün olabilirdi; zamansal olarak değildi. Döndüğün yer, bıraktığın yer değildi. Dönen kişi de artık giden kişi değildi.
John Berger’in fotoğraf üzerine bazı düşüncelerinin, Koudelka’nın kendi fotoğrafları üzerine anlattıklarıyla çakıştığını düşünüyorum. Berger’e göre, fotoğraf yalnızca “orada olanı” kaydeden nötr bir yüzey değildi; zamanın akışından koparılmış bir andı ve anlamı, onu gören kişinin belleği ve bilgisiyle yeniden kuruluyordu. Koudelka’nın fotoğraflarına uzun açıklamalar eklemekten hoşlanmaması da Berger ile paralellik taşıyor. “Fotoğraf altı yazılarını sevmiyorum. İnsanların fotoğraflarıma bakıp kendi hikâyelerini yaratmalarını tercih ederim,” demişti. Görüntüyü açıklamak yerine, onun izleyenin belleğinde yeniden yaşamaya başlamasına izin vermişti.
Panoramalar: İnsan çekildi, izi kaldı
1986’da Koudelka’nın fotoğrafında belirgin bir dönüşüm başladı. Fransa’daki DATAR projesi kapsamında panoramik kamerayla çalışmaya yöneldi. Daha sonra Calais ve Manş Tüneli çevresindeki dönüşümü, maden bölgelerini, taş ocaklarını, sınırları, harabeleri ve insan eliyle değişmiş coğrafyaları fotoğrafladı. Bu çalışmalar Black Triangle, Chaos, Wall ve Ruins gibi kitap ve projelerde farklı biçimlerde bir araya geldi.
İnsan figürü yavaş yavaş kadrajdan çekilmişti. Ama insan aslında hâlâ oradaydı. Fabrikada, duvarda, maden ocağında, parçalanmış arazide, sınır çizgisinde… Koudelka artık insanın yüzünü değil, dünyada bıraktığı izi fotoğraflıyordu.
Calais’deki yeni limanı gösteren panoramasında belirli bir coğrafya aynı anda neredeyse soyut bir “yok-mekân”a dönüşmüştü. Romantik manzara fikri kaybolmuş, yerini insan müdahalesiyle dönüşmüş, sessiz ve kimi zaman kıyamet sonrasını andıran bir dünya almıştı. Koudelka’nın farklı dönemleri ilk bakışta birbirinden çok uzak görünüyordu: Romanlar, Prag, sürgünler, endüstriyel panoramalar… Oysa hepsinin altında aynı dürtü vardı. Kendisi de bunu çok yalın biçimde söylemişti: Onu, sona ermekte olan ve yakında artık var olmayacak şeyler çekiyordu.
Son: Hafıza kırılgandı
Bu yüzden Koudelka’yı yalnızca 1968’de Prag’ın işgalini fotoğraflayan büyük fotoğrafçı olarak anlatmak bana eksik geliyor. O, giderek kaybolan dünyalara bakmıştı. İnsanlar kaybolmuş, ülkeler değişmiş, sınırlar yer değiştirmiş, şehirler dönüşmüş, doğa insan eliyle başka bir şeye çevrilmişti. Ve bütün bunların ardından fotoğraf kalmıştı.
Belki de fotoğrafın hafızayla kurduğu en güçlü ilişki buydu. Hafıza kırılgandı; değişiyor, eksiliyor, bazen kendini korumak için bazı şeyleri siliyordu. Fotoğraf ise bir anı bütün açıklığıyla geri getirmese bile, onun gerçekten yaşandığına dair bir iz bırakıyordu.
Koudelka’nın fotoğraflarında beni en çok etkileyen de buydu. İnsan bazen bir yere geri dönemiyordu; bazen de dönebiliyordu ama artık orada yaşayacak kişi değildi. Kökü hâlâ oradaydı, anıları hâlâ sevgi taşıyordu, fakat o sevginin yaşanabileceği zaman geçmişti. Geriye kaybedilmiş olanın acısı ve bellekte kalan görüntüler kalıyordu.
Belki insan önce ülkesinden, sonra şehrinden, sonra çocukluğundan sürgün oluyordu. En sonunda da bir zamanlar olduğu kişiden. Koudelka’nın fotoğrafları bana bunu düşündürdü: Eve dönememek her zaman bir sınır meselesi değildi. Bazen ev hâlâ yerindeydi; yalnızca ona ait olan zaman artık yoktu.
Yazı: Zeynep Can ([email protected])
Yorum Yap