Fotoğraf, icat edildiği günden beri zamanla yarışıyor gibiydi. Yağmur yağıyor, çocuklar büyüyor, yapraklar sararıyor, kuşlar uçuyor ve zaman kimseyi beklemeden akıp gidiyor.
Aslında gelip geçen zamanla yarışı olan fotoğraf değil, insanın ta kendisiydi. Çünkü fotoğrafın icadından çok çok önceleri de insanoğlu geçip giden anları yakalamak, akışı biraz da olsa durdurabilmek için önce elindeki kömür parçasıyla, sonraları boya fırçasıyla hareketi anlamaya ve kaydetmeye çalışıyordu.
Mağara duvarlarına çizilen bizonlar, koşan avcı figürleri ve üst üste bindirilmiş hayvan tasvirleri yalnızca resim değil, aynı zamanda hareketi anlatma çabasıydı. Hayvanların durağan değil, çok bacaklıymış izlenimi veren art arda gelen bacaklar hareket halinde çizilmesi bunu açıkça gösteriyordu.
Ancak zaman, insanın en fazla üzerinde düşündüğü şeylerden biriydi. Bir kuşun kanat çırpışı, koşan bir atın adımı, düşen bir su damlası ya da yüzümüzde belirip kaybolan bir ifade yalnızca bir an sürüyor ardından geri dönülmez biçimde geçmişe karışıyordu. İnsan hafızası bu anları saklayabiliyor, sanat onları yorumlayabiliyordu fakat hiçbir yöntem zamanı olduğu gibi durduramıyordu.
Fotoğraftan önceki binlerce yılda hızı ve hareketi kaydetmenin yegane yolu oturup resim çizmekti. Antik Yunan’dan Rönesans’a kadar ressamlar ve heykeltıraşlar bedenleri ideal pozlarda tasvir edip hareketi izleyicinin zihninde canlandırmaya çalıştılar.
Sanatçı yalnızca gördüğünü aktarıyordu ancak gördüğü her zaman gerçeğin kendisi değildi. Bu çelişki insanlık tarihindeki en uzun soluklu görsel yanılsamanın temelini oluşturuyordu. Yüzyıllar boyunca hiç farkında olmadan ressamlar hareketi yanlış çizip durdular. Bu hata geleneksel olarak nesilden nesile aktarıldı, o dönemlerdeki eğitim kurumları onayladı ve herkes doğru olarak kabul etti.
Géricault’nun Koşan Atları ve Yüzyıllarca Süren Yanılsama
Özellikle dörtnala koşan at çizimleri bu ortak yanılsamanın en çarpıcı örneğiydi. Doludizgin koşan atlar yüzyıllar boyunca arka ayakları tamamen geride ön ayaklarıysa alabildiğine ileri bir şekilde çizildi. Bir kurbağayı da andıran bu hatalı duruşa sanat tarihinde uçan dörtnala deniyordu.
Bu duruş aslında insan gözünün biyolojik olarak yetersizliğinden ortaya çıkmıştı. Koşan atın saniyenin yirmide birinde tamamlanan ayak hareketlerini tam olarak algılayamayan insan gözü bulanık bir hız hissi algılıyordu. Ressamlar da bu boşluğu onları neredeyse uçan muhteşem hayvanlar olarak tasvir ederek dolduruyorlardı.
Üstelik bu durum yalnızca bir döneme özgü değildi. Antik Mısır duvar resimlerinden Roma rölyeflerine, Çin hanedanlık parşömenlerinden, Géricault’nun 1821 tarihli Epsom Yarışları tablosuna kadar atlar hep aynı şekilde havada asılı çizildi. İnsan gözünün biyolojik yapısından dolayı herkes aynı görüyor, yani göz herkese aynı ortak yalanı söylüyordu. Sanat akademileri bu hatayı o kadar kanıksamıştı ki fotoğrafın tarafsız gözü bunun aksini kanıtlayana kadar bir atı farklı çizenleri beceriksiz olarak değerlendiriyordu.
Fotoğrafın Zamanı Dondurması
On dokuzuncu yüzyılda fotoğrafın ortaya çıkışıyla birlikte ilk kez zamanın küçük parçaları fiziksel olarak kaydedilebilir hâle geldi. Fotoğraf yalnızca bir görüntü üretmiyor, aynı zamanda zamanı donduruyordu.
İlk yıllarda kimyasal süreçler o kadar yavaştı ki fotoğraf sadece saatlerce kıpırdamadan duran nesneleri ve manzaraları kağıda aktarabiliyordu. Sokaklarda hareket eden insanlar, koşan atlar, uçan kuşlar uzun pozlama süresinde adeta birer hayalet gibi yok oluyordu.
Pozlama süreleri kısaltılamadığı için hareket eden nesneleri net kaydetmek o dönemde mümkün değildi. Bu zor durumda fotoğrafçı ve bilim insanları, eğer zamanı tek bir karede dondurmak mümkün değilse, hareketi bölümlere ayırıp parça parça kaydedebilir miyiz? sorusuna cevap aramaya yöneltti. Bu düşünce, stroboskobun gerçek atası olan kronofotografiyi doğurdu. Kelime anlamıyla “zaman fotoğrafçılığı” demek olan bu yöntem, zamanı adeta bir cetvel gibi santim santim ölçme çabasıydı.
Henüz yüksek hızlı flaşlar icat edilmediği için ilk denemeler tamamen mekanik arayışlarla başladı. Sonrasında dönen diskler, fenakistoskoplar ve stroboskopik tekerlekler ortaya çıktı. Üzerine ardışık çizimler yapılan bu diskler hızla döndürülüp küçük bir yarıktan bakıldığında çizimler canlanıyor, hareket hissi yaratıyordu. Bugün kullandığımız stroboskop kelimesi, ortada henüz tek bir elektronik flaş bile yokken, işte bu küçük mekanik çarklar için ilk kez telaffuz edildi.
Muybridge’in Ardışık At Fotoğrafları
Yıl 1878’i gösterdiğinde, söylentiye göre safkan yarış atları yetiştirdiği bilinen eski Kaliforniya valisi Leland Stanford atının dört ayağının da aynı anda yerden kestiğine dair arkadaşlarıyla anlaşmazlığa düşerek bir bahse girdi ve bunu ispatlayabilmek için bu konulara ilgisi olduğunu bildiği fotoğrafçı Eadweard Muybridge’den yardım istedi. Valinin bu talebi ve sağladığı geniş bütçe sayesinde işe başlayan Muybridge’nin ilk denemeleri başarısız olsa da inadı, merakı ve teknik dehası sayesinde milisaniyelerde açılıp kapanan mekanik deklanşörler üretmeyi başardı.
Yarış pistinin kenarına yan yana tam yirmi dört kamera dizdi. Her kameranın deklanşörüne pistin karşı tarafına uzanan ince ipler bağladı. At koşarken bu iplere sırayla çarptı, ipler koptukça kameralar milisaniyelerde peş peşe tetiklendi ve ortaya çıkan fotoğraflar o yanılsamayı sona erdirdi. Üstelik Muybridge, o gün pist kenarına dizdiği bu yirmi dört kamerayla farkında olmadan sinemanın temelini oluşturacak ardışık görüntü mantığını da ortaya koyuyordu.
Atın dört ayağı birden havada kaldığı doğruydu ama bacaklarını havada topladığı o milisaniyelerde gövdesinin altına büküyordu. Yani ressamların yüzyıllardır doğru sandığı o duruş asla var olmamıştı.
Elbette bu durum sanat dünyasında bir tartışma yarattı ve karşıt görüşte olanlar fotoğrafların hileli olduğunu iddia etti. Ancak gerçek ısrarcıydı. Muybridge, fotoğrafın biyolojik algı sınırlarını nasıl yerle bir edebileceğini tüm dünyaya kanıtlamıştı.
Marey’nin Kronofotografik Çalışmaları
Muybridge’in ardından Paris’te Fransız fizyolog Étienne-Jules Marey farklı bir sorunun yanıtını bulmaya çalışıyordu. Hareketi parçalamak yetmezdi, ölçmek de gerekiyordu. 1882’de geliştirdiği kronofotografik tüfekle kuşların uçuşunu, insanların yürüyüşünü tek bir plaka üzerinde katman katman kaydetti. Hareket artık yalnızca görülmüyor, analiz ediliyordu.
Edgerton ve Yüksek Hızlı Fotoğrafçılığın Doğuşu
Elektrik mühendisi Harold Edgerton Massachusetts Institute of Technology’de profesördü ve dönen motorları incelerken onların hareketlerini fotoğraflamak istiyordu. Ama önüne yine aynı engel yani insan gözü çıkıyordu.
Edgerton bu kez sorunun cevabını o dönemdeki fotoğraf makinelerini daha da geliştirerek değil ışığın doğasını dönüştürerek buldu. Stüdyonun ışıklarını kapattı, makinenin perdesini ardına kadar açık bıraktı ve içeriye peş peşe çakan güçlü flaşlar patlattı.
MIT arşivlerindeki bilgilere göre stüdyonun tüm ışıklarını kapatıp kameranın perdesini ardına kadar açık bıraktığı o zifiri karanlık ortamda iki büyük teknik devrim gerçekleştirdi. İlk olarak, hareket halindeki bir tenisçinin tüm servis yörüngesini ardışık flaş çakımlarıyla tek bir kareye katman katman dizerek fotoğraf tarihinde stroboskopik çekimin ilk ve en güçlü simgesini yarattı.
Bununla da yetinmedi, saniyenin milyonda biri hızındaki tek bir flaş çakımıyla zamanı dondurduğu yüksek hızlı fotoğrafçılık tekniğini geliştirdi. Hatta o meşhur taç şeklindeki süt damlasının kasenin içine düştüğü anda çektiği fotoğraf için laboratuvarda yıllar boyunca denemeler yaparak çalıştı.
Stroboskopik Çekim Nasıl Çalışır?
Stroboskopik çekim teknik olarak hareket halindeki bir nesnenin farklı anlardaki konumlarını tek bir karede üst üste kaydetme yöntemidir.
Bugünün şartlarında kendi evimizde ya da bir stüdyoda çekim yapmak istersek hareketlerini görüntüleyebileceğimiz bir obje, ışığı kontrol edebildiğimiz bir ortam, uzun pozlamaya ayarlayabileceğimiz bir fotoğraf makinesi ve ardışık çoklu patlama özelliğine sahip bir flaşa ihtiyacımız olacaktır. Bulb ayarına getirdiğimiz makineyi birkaç saniyeliğine açık bırakırken, flaşı da art arda çoklu şekilde patlayacak şekilde ayarlamalıyız. Karanlıkta açık kalan perde, yalnızca bu ışık patlamalarının olduğu anları sensöre kaydeder ve ışık ne zaman patlarsa, görüntü o anda donar.
Flaşın patlama sayısı, yani saniyede kaç kez tetikleneceği, çekimin ruhunu belirler. Bu değer teknik olarak Hz birimiyle ifade edilir; 10 Hz saniyede on patlama, 20 Hz ise yirmi demektir. Örneğin, yavaş hareket eden bir dansçı görüntülerken görüntülerin üst üste binmemesi için düşük bir frekans seçilebilir. Havaya fırlatılan bir nesne veya hızlı bir sporcunun hareketleri için bu değer 20-30 Hz seviyelerine kadar çıkarılabilir.
Deklanşöre basıldığında kameranın perdesi açılır ancak mekan karanlık olduğu için sensör henüz bir görüntü kaydetmez. Fotoğraflamak istediğimiz obje hareket etmeye başladığında flaş da ayarladığımız frekansta patlamaya başlar. Makinenin sensörü sadece flaşın patladığı o milisaniyelik anlardaki görüntüleri kaydeder. Flaşın patlamadığı zamanlarda da aslında hareket devam eder. Flaşın patlama döngüsü tamamlandığında makinenin perdesi de kapanır ve hareket katman katman görüntülenmiş olur.
Günümüzde Stroboskopik Fotoğrafçılık
Bugün elimizdeki modern ekipmanlarla bu çekimleri kolaylıkla yapabiliyoruz. Tüm bu kolaylıkların arkasında meraklı, istediğini elde etmek için ısrarla çalışan, tekrar tekrar deneyen bilim adamları olduğunun altını çizmek gerekir.
Mağara duvarına kömürle çizgi çeken ilk insanlardan Muybridge’in yirmi dört kamerasına, Edgerton’ın elektronik flaşından bugünkü stüdyo pratiğine uzanan bu yolculukta aslında değişen tek şey araçlar oldu. İnsanın amacı ise hep aynı kaldı geçip giden zamanı biraz olsun durdurmak…
Özgür Semerci
Yorum Yap