Ana sayfa Makale Eşgüdüm (Senkronizasyon)

Eşgüdüm (Senkronizasyon)

0

 Eşgüdüm (senkronizasyon) konusuyla ilgili tüm sorularınızı yanıtlıyoruz.

Geçtiğimiz iki sayıda, MIDI zaman kodu özelinde yaşanan eşgüdüm sorunlarının kökenine inmiş, kullanıcı ve bağlantılardan kaynaklanmayan olası eşgüdüm sorunlarının çoğunlukla MIDI zaman kodunun yapısından kaynaklanabileceğini görmüştük. Bu nedenle sektörde en çok kullanılan MIDI”li eşgüdümler olan MTC ve MMC”nin yapılarını yakından incelemiş, soruna neden olabilecek detayları ve çözüm önerilerini belirtmiştik.

Ancak, bir profesyonelin gözüyle kaleme aldığımız bu konu sonrası tarafıma, gerek konuya meraklı okuyuculardan gerekse etrafımdaki müzik teknolojisi öğrencilerinden hatırı sayılır sayıda geridönüş geldi. Hemen-hemen hepsinin ortak noktası, yazıda iki paragrafta kısaca özetlediğimiz eşgüdüm olayının tam olarak ne olduğu yönündeydi. Biz de bu uyarılar doğrultusunda konunun özüne inmeye karar verdik ve olaya tersten yaklaşarak, eşgüdüm kavramını yazı dizisinin sonunda açıklamak istedik. Bir kitaba sığacak kadar detayı olan eşgüdümü, bütünlük olması açısından okurlardan gelen ortak sorulara cevaplar şeklinde özetlemeye çalıştık.

Neden “eşzaman” değil de “eşgüdüm” ?
Donanımlar arasında sağlanan uygun adım bir harekette her bir donanım diğeriyle adeta eşleşir. Bu eşleşme, boyutsal olarak elbette zamana dayalı (temporal) bir hareketi gösterir ancak uygun adımı sağlayan belirleyici ille de “zaman” olmayabilir. Yani herhangi bir tını, tempo ve hatta yalnızca bir tetikleme uygun adımın belirleyicisi sayılabilir. Oysa eşzaman, eylemin ne olduğunu gösterse bile uygun adım için mutlaka zamansal bir belirleyicinin kullanıldığını çağrıştırıyor. Diğer taraftan, uygun adımı sağlamak için sistem içinde efendi-köle (master-slave) hiyerarşisi hat safhaya çıktığından, kendiliğinden bir “gütme” eylemi ortaya çıkıyor. Bu nedenle, İngilizcedeki “synchronization” kelimesinin müzik teknolojisindeki Türkçe karşılığı ancak “eşgüdüm” kelimesi ile daha rahat açıklanabilir.

Eşgüdüm için donanımlar arasında nasıl bir bağlantı gerekiyor?
?imdi şöyle düşünün: Elinizdeki sistemde bir ses (audio) bağlantısı var. Aynı sistemde herhangi bir profesyonel video player gibi görüntüyle ilgili bir de donanım olsun, o halde bir de görüntü (video) bağlantısı mevcut. MIDI bağlantısıyla müzik altyapı, bilgisayar firewire, i-link veya ethernet bağlantısıyla da veri transferi yapıyorsunuz. Dolayısıyla bir de veri (data) bağlantısı var sisteminizde. İşte hepsi bu kadar. Yani, eşgüdüm için söylenebilecek özel bir “eşgüdüm” bağlantısından söz etmiyoruz. O halde eşgüdüm, zaten var olan ve eşgüdüm dışında temel başka amaçlar için kullanılan audio, video veya data bağlantılarının içinden hareket eden bir özellik taşıyor. Sadece, bu bağlantıları yaparken eşgüdüm tipi için değişik isimler kullanılıyor. örneğin audio bağlantıda SMPTE kullanılırken, video”da Word Clock veya data”da MTC kullanılabiliyor. Sonuç olarak, siz sisteminizi normal düzeninde kullanırken içine eşgüdümü yerleştiriyorsunuz o kadar.

Bir ses kayıt sisteminde eşgüdüm mutlaka gerekiyor mu?
Hem evet hem hayır. Bu sorunun yanıtı kullandığınız kayıt sistemine göre değişiyor. Eğer sisteminiz birden fazla donanımdan oluşuyorsa ve pek çok donanım kayıt sırasında aktif olarak kullanılacaksa eşgüdüm şart. Aksi durumda zaman ve verim kaybından söz edebiliriz. Ancak kayıt ve işleme (processing) olarak tek bir bilgisayarın iş gördüğü “home recording” uygulamalarında eşgüdümden bahsetmenin bir anlamı yok elbette. Uygulamanın tamamı bilgisayar içinde yazılımcıklar tarafından eşgüdümle yürütülüyor zaten…

Kullanılabilir kaç tane eşgüdüm tipi mevcut?
Bu soruyu sorarken aslında kastedilen eski ve yeni sistemler. Dolayısıyla belli bir sayı vermek oldukça güç. Eskiden mevcut olan manyetik bantlı analog bir sistemde FSK (Frequency Shift Keying) tipi eşgüdüm yaygınken, sistem dijitalleştikçe bu tür eşgüdümlerin yerini önceleri Click Track”ler sonraları zamanla Proprietary Clocks, Pilot Tone, House Sync., Biphase Sync., SPP, Word Clock, VST Link, 9-Pin Device, SMPTE, MTC, MMC gibi çeşitler aldılar. Ancak bugün için en yaygın olarak kullanılanların, synchronizer”ların da sağladığı destekle SMPTE, MTC, MMC gibi eşgüdümler olduğunu söyleyebiliriz.

Sistemde salt eşgüdüm için ayrı bir donanım kullanılıyor mu?

çoğunlukla evet. Adına doğrudan “synchronizer” denilen donanımlar, yukarıda sözüne ettiğimiz bağlantı türlerini tek merkezde toplayarak kontrollü bir eşgüdüm dağılımı yaparlar. önceleri yalnızca bilgisayar-analog kayıt cihazı eşleşmesinde yaygın olarak kullanılan bu donanımlar, günümüzde Time Piece adı altında sistemde var olan tüm audio ve MIDI”li donanımları tek merkezde toplayarak bilgisayarla iletişim kurarlar. Olası eşgüdüm sorunlarını en aza indirgeyen ve bir tür patch panel davranışı sergileyen Time Piece arabirimler (MOTU MIDI Express, M-Audio Midiport vs.), günümüz ses kayıt stüdyolarının olmazsa olmaz donanımları arasındadır.

Eşgüdümün olağan yapısından kaynaklanan sorunlara oranla kullanıcı ya da bağlantı kaynaklı sorunlara hangi sıklıkta rastlanılıyor?

çok fazla sıklıkta diyebiliriz. Sistemlerin giderek dijitalleşen yapıları düşünüldüğünde olası eşgüdüm sorunlarının neredeyse tamamı kullanıcı veya bağlantı kaynaklı.  Sorunun tam olarak nerede olduğunu kestirebilmek, hatta işin doğrusu sistemde sağlıklı bir eşgüdüm kurabilmek için malesef en az vasatın biraz üzerinde teknik bilgiye sahip olmak gerekiyor. çünkü müzik teknolojisinde çok az sayıda teknik, olağan yapısından kaynaklanan sorunlar üretir. Bu nedenle eşgüdümün özellikle zaman koduyla sağlandığı akıp giden bir sistemde olası bir eşgüdüm sorunuyla karşılaşmak, sorunun mutlaka kullanıcı ya da bağlantı kaynaklı olduğunu göstermez ve kullanılan eşgüdüm tipinin detayına inerek araştırma yapmak gerekir.

Eşgüdüm sadece ses kayıt uygulamalarında mı kullanılıyor?
Elbette hayır. üstelik eşgüdümün doğuşu bile salt ses kayıtlarına özgü değil. Konuyla ilgili önemli tarihsel verilere ulaştığınızda, eşgüdümün bundan yüzyıl önce mekanik imkânlarla ses ve görüntüyü birleştirmede kullanıldığını göreceksiniz. özellikle önceleri Edison, sonraları Amerikan şirketlerinin olaya el atmasıyla Warner Bros., Universal gibi devlerin görüntü-ses ilişkisinde sinemada eşgüdüm standartlarını arttırıcı tekniklere imza attığını görüyoruz. 20. yy. ikinci yarısından sonra televizyon ve video”nun devreye girmesiyle ses ve görüntü arasındaki eşgüdüm ihtiyacı hat safhaya çıktığında, 1916 yılında SMPE (Society of Motion Picture Engineers) adıyla kurulan, ancak televizyonun devreye girmesiyle SMPTE (Society of Motion Picture and Television Engineers) adını alan uluslararası derneğin eşgüdüme ciddi anlamda el attığını ve günümüze ulaşan bir eşgüdüm standartı yarattığını biliyoruz. Ses ve video arasındaki eşgüdüm önceliği temelinde kurulan SMPTE standartı, ancak daha sonraki yıllarda ses kayıtlarında özellikle analog manyetik bantların devreye girmesiyle çeşitli tekniklerle müzik teknolojisinde kullanılmaya başlanmıştır.

SMPTE nedir?

Yukarıda sözüne ettiğimiz dernek tarafından geliştirtilen ve adını bu derneğin baş harflerinden alan, Birleşik Devletlerde 1960″ların başında videobantların kurgulanması için kabul edilmiş bir eşgüdüm standartıdır. Bugün de bu amaç için kullanılmakla birlikte, audio endüstrisince video pazarının işitsel eşgüdüm işleri için geniş çapta kullanılır. Bazen “electronic sprockets” denilen SMPTE zaman kodu, bir ya da daha çok bant taşıyıcıların eşgüdüm yardımıyla birbirlerine kilitlenmesine izin verir; aynı zamanda MTC adıyla MIDI sistemlerin eşgüdümünde de kullanılabilir. SMPTE ile aynı kod yapısını kullanan benzer bir kuruluş olarak EBU (European Broadcast Union) da gösterilebilir. Bu nedenle SMPTE, birçok donanımın arayüzünde veya donanımın kendisinde SMPTE/EBU veya ESbus adıyla da görülebilir. SMPTE zaman kodu yapısı hakkında ayrıntılı bilgi için, bu paragrafın da birebir alındığı Serhad Durmaz”ın MIDI kitabından yararlanabilirsiniz.

Kullandığımız pek çok yazılımın eşgüdüm menüsünde, MTC veya MMC”yi de içeren çok farklı terimler mevcut. Bunlar ne anlama geliyor ve uygulamada nasıl kullanılıyor?
Aslına bakılırsa bu çok geniş bir konu ancak okuyucuların en fazla sordukları soru. Her yazılımın farklı eşgüdüm menüsü olsa da doğal olarak ortak bir standart olan eşgüdümü kullandıklarından menülerde baş ağrıtan bilinmeyenler yok aslında ve hatta bu yazı dizisini okuduktan sonra, eşgüdümle ilgili sis perdesinin daha da ortadan kalkacağını düşünüyoruz. Ancak bu soruya kısaca yanıt verebilmek için örnek bir uygulamanın menüsünden yola çıkmakta fayda var.
“Synchronization Setup” adlı eşgüdüm menüsü, Steinberg Cubase”e ait. ?ekilde, “options” gruplamasını bir kenara bırakırsak, MIDI Clock dışındaki diğer tüm gruplamaların “timecode” ve “machine control” adları altında MTC ve MMC”yi kapsadığını, MIDI Clock”un ise bunlardan bağımsız olarak bir tür tempo belirleyicisi gibi sistemde uygun adım oluşturduğunu görüyoruz. Kontrollerde yapılması gerekenler oldukça basit: Eğer istersen, timecode ve machine control”ü seç ve bunları donanımın (ses kartının) bir çıkışından yönlendir. Bu arada yine istersen MIDI Clock”u da diğerlerine bağımlı ya da onlardan bağımsız herhangi bir çıkıştan aktif edebilirsin…

Options gruplaması ise tamamen manyetik bantlı analog kayıt donanımları için tasarlanmış. Options altındaki kontroller, manyetik bantın devreye girme veya devreden çıkmasını digital donanımlara çeşitli değerlerle eşleyen parametreler aslında. Yani bu parametreler, saniyenin onlarca biri kadar hızla tetiklenen digital donanımlarla hantal analoglar arasında bir geçiş sürecini hazırlıyor.

Menude gözümüze çarpan en farklı iki kontrol, “ASIO Position Protocol (APP)” ve “VST System Link (VSL)”. Her ikisi de timecode gruplamanın içinde bulunduğundan, görevinin tetikleme değil bir zaman kodu üreteci olduğu ortada. APP, yalnızca Steinberg tarafından geliştirilen veya desteklenen ses kartlarının silikon yonga setlerinde üretilen bir zaman kodu. VSL ise yine Steinberg tarafından geliştirilmiş ancak bu kez yalnızca Steinberg yazımlarınca (Nuendo, Cubase SX/SL vs.) kullanılan bir zaman kodu üreteci. Her ikisinden de şu sonuç ortaya çıkıyor: Eğer sisteminizde kullandığınız donanım ve yazılımlar Steinberg tarafından üretildiyse, bu iki zaman kodu tipini kullanabilirsiniz. Diğer durumlarda zaman kodu için zorunlu olarak MTC”yi kullanacaksınız.

Aslında aynı durum Steinberg Nuendo yazılımının “synchronization setup” menusu için de geçerli. O menude diğerlerinden farklı olarak “9-Pin Device” adıyla hem zaman kodu hem de machine kontrol parametresi yer alıyor. Bu da Nuendo”nun video production donanımlarıyla olan bağlantısı özelinde kullanılabilir olmasından kaynaklanıyor ve video donanımın 9-Pin girişli (RS232) eşgüdüm desteğini sağlıyor. Geri kalan eşgüdüm tipi kontrol ve parametreleri Cubase ile aynı.

özelde MIDI”li eşgüdümde zaman kodu sorunlarının kökenine indiğimiz, bu doğrultuda okuyuculardan gelen geri dönüşler doğrultusunda genelde eşgüdüm kavramını açıklamaya çalıştığımız bu yazı dizisinde asıl hedeflenen, günümüz ses kayıt stüdyolarında sessiz sedasız kullanılan ama sistemin vazgeçilmez bir parçası olan eşgüdümün detayına olabildiğince kullanıcı amaçlı inmekti. Gerek kontroller, parametreler ve gruplamaları, gerekse bazı temel eşgüdüm tiplerinin yapıları, eşgüdümün müzik teknolojisi kapsamında ne kadar önemli bir boyut taşıdığının açık bir göstergesidir aslında.

Kayıt süresince uygulanan tüm teknikleri bir tarafa bırakırsak, eşgüdümün kayda yansıttığı zaman ve buna bağlı gelişen daha fazlasını kalitesiyle üretebilme tasarrufu, teknik detaylardan sıyrılıp olabildiğince sade anlatım biçimiyle ortaya konduğunda, eşgüdümün müzik teknolojisi kapsamında incelenmesi gereken kendi içinde bağımsız bir ses kayıt tekniğinin önemli bir parçası olduğunu gösteriyor. O halde bu teknikte kısaca, tüm donanımları birbirine bağladıktan sonra bağlantı biçimine göre belirleyeceğiniz eşgüdüm tipini sisteminizdeki master (efendi) donanımınızdan seçmeli, yukarıdaki kıstasları dikkate alarak ilgili menüden ayarlamaları yaptıktan sonra geri kalan donanımları yine eşgüdüm tipine göre olabildiğince dikkatli bir biçimde slave (köle) pozisyonuna ayarlayarak sisteme tek merkezden “start” vermelisiniz.

Eğer sorun yoksa kayıt süresince eşgüdüme dönüp bakmaya gerek yoktur. Ancak varsa, sorunun yalnızca bağlantı ve siz kullanıcılardan kaynaklanmadığını, seçtiğiniz eşgüdüm tipinin olağan yapısının da soruna yol açabileceğini bilmelisiz…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here