On binlerce yıldır insanoğlunun en temel ihtiyaçlarına yanıt veren çömlekçilik, plastiğin ve hızın hâkim olduğu modern dünyada sessizce var olma mücadelesi veriyor. Zamanın ustalarının izinde bu kez toprağın ruhunu dinliyor, çarkın etrafında dönen bir ömrün hikâyesine tanıklık ediyoruz.
Photoline ve Monster iş birliğiyle hayata geçirilen “Monster ile Zamanın Ustaları” projesi, Anadolu’nun kültürel hafızasında derin izler bırakmış ancak modern yaşamın hızında görünmez hale gelen zanaatları belgelemeyi amaçlıyor. Bu seri, ustaların bilgeliğini, emeğini ve sessizce kaybolan meslek pratiklerini fotoğraf ve sözle kayıt altına alarak geleceğe aktarmayı hedefliyor.
İnsanoğlunun doğayla kurduğu en eski, en temel bağlardan biridir toprağa dokunmak. Suyu toprakla buluşturup ona kendi elleriyle bir ruh üflemek, medeniyetin şafağından beri var olan bir yaratım sürecidir. Neolitik çağdan günümüze uzanan devasa bir tarihe sahip olan çömlekçilik, yaklaşık on bin yıldır Anadolu topraklarında varlığını kesintisiz sürdüren geleneksel el sanatlarımızın başında gelir. Ancak ne yazık ki günümüzde eski asli fonksiyonunu büyük ölçüde kaybeden bu kadim sanat, yurdumuzun çok az yerinde, parmakla sayılacak kadar az sayıda ustanın omuzlarında ağır bir yaşam mücadelesi vermektedir.
“Çömlekçilik” olarak adlandırılan bu zanaat, özünde killi toprağın suyla buluşup özlü bir çamur hâline getirilmesi ve ardından o çamurdan kap kacak yapılması işlemidir. Eskiden, özellikle köy evlerinin o sıcak ve telaşlı mutfaklarında yemek pişirmek, kuyudan çekilen suyu serin tutmak, kışlık turşu ve pekmez saklamak gibi hayati işlevler için kullanılan toprak kaplar, yaşamın tam merkezinde yer alırdı. Zamanla ustanın elinde şekil değiştiren çamur; güveç ve güveç kapağı, sütlaç ve yoğurt kâsesi, balık kiremidi, su bardağı, sarma taşı, vazo ve fincan gibi sayısız ürüne dönüştü. Bugün ise bu eşyalar, işlevsellikten ziyade estetik bir arayışın, geçmişe duyulan özlemin bir yansıması olarak evlerimizde süs eşyası kimliğiyle karşımıza çıkıyor.
Medeniyetin Çarkında Dönen Çamur
Çömlekçiliğin kökleri, insanlık tarihinin karanlık dehlizlerinde, milattan önce on beş binli yıllara kadar uzanır. Bu zanaatın Anadolu topraklarında filizlenmesi ise milattan önce sekiz binli yıllara tarihlenir. İnsanoğlunun toprağı tanıdığı o ilk dönemlerde ürünler, çamurun sabırla elde şekillendirilmesi ve güneşte kurutulmasıyla yapılırdı. Ancak milattan önce üç bin beş yüzlü yıllarda Mezopotamya’da çömlekçi çarkının icat edilmesi, sadece bu mesleğin değil, insanlık tarihinin de en büyük devrimlerinden biri oldu. Çarkın ritmik dönüşü sayesinde toprak daha pürüzsüz, daha ince ve çok daha estetik formlara kısa sürede kavuşmaya başladı.
Elbette çömlek her topraktan yapılmaz. Doğanın ustaya sunduğu malzemenin; yumuşak, yağlı ve killi olması gerekir. İşte tam da bu topografik seçicilik nedeniyle çömlekçilik, ülkemizin yalnızca belli başlı yörelerinde kendine has bir kimlikle kök salabilmiştir. Ustanın ellerinde çarkın üzerinde yükselen çamur, önce kuruması için raflara dizilir; ardından toprağın ve kilin cinsine göre 800 ile 1000 derece arasında kordan bir denize dönüşmüş fırınlarda pişirilerek, yüzlerce yıl dayanacak o sert formuna kavuşur.
Plastik, alüminyum ve çelik sanayisinin amansız yükselişi, üretim alışkanlıklarını kökünden değiştirdi. İnsanların ihtiyaç tercihleri hız ve ucuzluk yönünde evrilince, binlerce yıllık bu zanaat tüm yurtta gerilemeye, nesilden nesile aktarılan imalathaneler birer birer kapılarına kilit vurmaya başladı. Bu acı tablo yüzünden, bu sayımızda geleneksel çömlekçiliğin günümüzdeki gerçek ustalarını bulup belgelemek, inanın benim için hiç de kolay olmadı.
Gölbaşı’nın Tozlu Raflarında Bir Arayış
İkinci büyük şehrimiz, bozkırın ortasındaki başkentimiz Ankara’da çömlek üreticilerinin peşine düştüm. Cumhuriyetin ilk yıllarında Anadolu’nun farklı bölgelerinden gelip Ankara’nın imarına katkıda bulunan o büyük ustaların izini sürdüm. Buldum ama epey zorlu bir arayışın ardından… Eskiden yaygın şekilde yapılan çömlekçilik, günümüzde koca Ankara’da yalnızca tek bir atölyede, âdeta zamana kafa tutarcasına yaşatılıyor. Gölbaşı’ndaki bu mütevazı atölyede, dedelerinin kadim mesleğini Ahmet ve Mustafa Önen kardeşler inatla ve sevgiyle sürdürüyor.
Atölyeden içeri adım attığınızda, sizi çiğ toprağın o genzi yakan ama bir o kadar da huzur veren kokusu karşılıyor. Çarkın başında oturan Mustafa Usta, elleri çamurun içinde usulca kayarken, dedelerinin Ankara’ya geliş hikâyesini âdeta o günleri yaşayarak anlatıyor: “Cumhuriyetin o yokluk içindeki ilk yıllarında inşaatlar için kiremit ta Fransa’dan, Marsilya’dan getirilirmiş. Atatürk bu duruma çok içerlemiş, ‘Kiremit bu kadar uzaktan, o kadar masrafla getirilir mi? Araştırın bakalım, Ankara çevresinde kiremit yapımına uygun toprak var mı?’ diye dönemin valisi Nevzat Tandoğan’a kesin bir emir vermiş. Araştırmışlar, günlerce süren incelemelerden sonra Gölbaşı çevresinde o yağlı, kaliteli toprağı bulmuşlar. Hemen Akköprü’de bir fabrika kurarak üretime başlamışlar. O zamanlar dedem ve babam Konya’nın meşhur Sille köyünde çömlekçilik yapıyorlar. Ankara’daki bu haberi duyunca ‘Gidip bir bakalım, bulunan toprak çömlekçiliğe de uygunsa orada çalışırız’ diyorlar. Gelip toprağı inceliyorlar, tam istedikleri gibi çıkıyor ve burada ocağı tüttürmeye başlıyorlar. Bizim dedelerimiz eskiden çömlekçiliği o yörenin kadim Rum ustalarından öğrenmiş. Yüzyıllarca da devam etmişler. İnanın ben bu meslekte kaçıncı kuşak olduğumuzu bile artık sayamıyorum.”
Toprağın Şifresi ve Anaerkil Bir Miras: Sorkun
Bu tarihi girişin ardından Mustafa Önen Usta, derin bir nefes alıyor ve mesleğinin ince sırlarını paylaşmaya başlıyor: “Bizim işin iki çok önemli püf noktası vardır. İlki toprağın, yani çamurun çok iyi dinlenmiş ve özlü olması; ikincisi ise iyi fırınlanması, ocağın ateşini tam yemesidir. İyi pişirilmeyen bir çömlek, ateşi tam almayan bir toprak kap kısa sürede çatlamaya, içinden parçalanmaya başlar. Bir de Türkiye’mizin her yerindeki toprak aynı karakterde değildir. Örneğin bizim burada kullandığımız Gölbaşı toprağından yapılan güveçler harikadır ama doğrudan harlı ateşe bir iki kez konulduktan sonra çatlayıp dağılabilir. Ancak Eskişehir’in Mihalıççık ilçesindeki Sorkun köyünde yapılan güveçler ateşe çok daha dayanıklıdır. Dağılmaz, kolay kolay kırılmaz. Bu yüzden Türkiye’nin dört bir tarafına oradan güveç gider.”
Sorkun köyü deyince, orada yüzyıllardır süren eşsiz bir geleneği de es geçmemek gerekiyor. Bugüne kadar kaybolmaya yüz tutmuş zanaatların hep “babadan oğula” geçtiği söylenir. Ancak çömlekçiliğin o gizemli dünyasına girdiğimizde işlerin değiştiğine şahit oluyoruz. Sorkun köyünde çömlekçilik babadan oğula değil, doğrudan anneden kızına geçiyor. Nesillerdir o evlerde kusursuz Sorkun güveçlerini kadınlar, eşsiz bir el becerisiyle şekillendiriyor. Erkekler ise dağdan o ağır toprağı ve odunu getirme, güveçleri açık alanda yakılan o büyük ateşlerde pişirme gibi bedensel güce dayalı işlerde kadınlara yardımcı oluyor. Çamurun kadın eliyle yoğrulması, bu zanaata çok daha farklı ve anaerkil bir ruh katıyor.
Eğitim, Teknoloji ve Azalan Odun Ateşi
Mustafa Önen, çarkın hızını yavaşlatırken, mesleğin bugün neden can çekiştiğini kendi penceresinden son derece net özetliyor:
“Eskiden nüfusun çoğu köylerde yaşardı. Çocuklar ilkokulu bitirince imkânsızlıklardan dolayı okumaya devam edemezdi. Aileler de ‘Çocuk bari altın bileziğini taksın, bir zanaat öğrensin’ diyerek onu güvendiği bir ustanın yanına çırak verirdi. Çocuk o dükkânda sadece çamuru değil, hayatı da öğrenir, mesleği devam ettirirdi. Şimdi öyle mi? Çocukların çoğu büyük şehirde, eğitim mecburiyeti doğal olarak arttı. Yaşı ilerleyen, liseyi bitiren bir genç gelip de bu çamurun, tozun içine girip çıraklık yapmıyor; onun yerine elinde telefonla, bilgisayarla vakit geçiriyor. Bunun yanı sıra teknolojinin getirdiği ucuz üretim var. Mutfakta kullanılan eşyaların plastik, alüminyum ve teflondan çok daha ucuza imal edilmesi, bizim mesleğin kökünü kuruttu. Mesela biz burada önceleri ağırlıklı olarak çiçek saksısı üretiyorduk, inanın Ankara’ya mal yetiştiremiyorduk. O ucuz plastik saksılar piyasaya bir çıktı, bizim işler bıçak gibi kesildi.”
Hammadde bulmanın da artık eski kolaylığında olmadığını belirtiyor usta:
“Gidip kendi ellerimizle toprak aldığımız o doğal alanları devlet haklı olarak özel koruma alanı ilan etti. Eskiden fırınlarda gürül gürül odun yakardık; şimdi odun bulmak mesele oldu, maliyetler arttı. Elektrikli fırınlara döndük ama onun da faturası bel büküyor. Açıkçası emekli maaşımız olmasa, buranın geliri bizi geçindirmez. Belki birkaç yıl sonra, takatimiz kalmadığında biz de dükkânın kapısını kilitlemek zorunda kalacağız ve koca Ankara’da çömlekçilik tamamen ‘kaybolan meslekler’ listesine girecek… Ara sıra üniversite öğrencilerinden gelenler oluyor, birkaç günde çömlekçiliği öğrenmek istediklerini söylüyorlar. Ama bu iş öyle hevesle, kısa sürede olmaz. Çamurun huyunu anlamak için yıllarını vereceksin. Elin o melekeyi kazanacak, çamur sana itaat etmeyi öğrenecek. Bu meslekte yıllarını harcayanlar kolay kolay ‘Ben tam ustayım’ diyemez; çünkü toprak her defasında sana yeni bir şey öğretir. Dile kolay, tam 47 yıldır ben bu çamurun içindeyim ama hâlâ o büyük kelimeyi, ‘Ustayım’ kelimesini kullanmaya çekiniyorum.”
Suyun Topraktaki Saf Şifası
Toprak kapların sadece nostaljik bir obje olmadığını, insan doğasına en uygun malzeme olduğunu da ekliyor usta:
“Yapılan bilimsel araştırmalara göre toprak kaplar bugün bir nevi alternatif tıp aracı olarak görülüyor. Bir testi veya toprak çömlek, suyu saklamak için plastikten camdan çok daha sağlıklıdır. Suyun kendi doğallığında soğuması ve içiminin yumuşaması konusunda toprağın gözenekli yapısı eşsiz bir filtre görevi görür. Hatta bazı müşterilerimiz, kanser tedavisi gören yakınlarına doktorların özellikle çömlekten su içmesini şiddetle tavsiye ettiğini söylüyorlar. Bunun yanında, toprak bir güveçte, kendi suyuyla ve ağır ateşte uzun uzun pişen yemeğin o benzersiz lezzetini, hiçbir çelik veya teflon tencerede bulamazsınız.”
Çekim Notları: Çamurun Dokusunu Işıkla Yazmak
Çömlekçilik konusunu araştırmaya başladığımda, çocukluğumda gördüğüm o büyük, hareketli atölyelerden birini bulmayı hayal etmiştim. Ancak günümüzün acı gerçeğiyle yüzleştiğimde, devasa üretim alanları yerine zamana direnen küçük bir mekânla yetinmek durumunda kaldım. Belgesel fotoğrafçılığının temel kuralı, olanı olduğu gibi, tüm çıplaklığı ve doğallığıyla kaydetmektir.
Gölbaşı’ndaki atölyenin üç tarafı eski ahşap pencerelerle çevriliydi. Bu pencerelerden süzülen sert ve yönlü ışık, içerideki yoğun çamur tozunu görünür kılıyor, sinematografik bir atmosfer yaratıyordu. Ortamın bu doğal yapısını bozmamak adına çekimleri yapay ışık kaynaklarına, flaşlara hiç başvurmadan, tamamen pencereden süzülen doğal ışığı değerlendirerek yaptım. Ancak pencere önündeki raflara sık sık dizilmiş o taze çömlekleri fotoğraflamak, arkadan gelen yoğun ters ışık (backlight) sebebiyle oldukça zorlayıcıydı. Işık ölçümünü ustanın çamurlu ellerine ve çarkın üzerindeki objeye göre ayarlayarak dramatik kontrastlar elde etmeye çalıştım.
Bu çekimlerde, uzun süredir güvendiğim yol arkadaşım Canon EOS 50D gövdemi ve Canon 24–85 mm objektifimi kullandım. Dar alanlarda 24 mm geniş açının verdiği derinlik hissinden faydalanırken, çarkın üzerindeki detaylar için odak noktamı daralttım. Fotoğraf çekimleri boyunca ustaları kesinlikle yönlendirmemeye, onlara bir poz verdirmeden üretim sürecini doğal akışında yakalamaya büyük özen gösterdim. Deklanşöre basarken yalnızca çamurun aldığı o kusursuz formlara değil; ustanın çalışma anındaki o derin, huzurlu yüz ifadesine, alnındaki ter damlalarına ve ellerinin çamurla kurduğu o büyüleyici ritme odaklandım.
Kızıl Toprağı Piksellerle Geleceğe Taşımak
Çamur kokulu atölyedeki çekimler bittikten sonra, elde edilen karelerin dijital dünyada doğru bir şekilde işlenmesi, belgeselin ruhunu korumak açısından en az deklanşöre basmak kadar kritik bir öneme sahiptir. Killi toprağın o spesifik kızıl-kahve tonlarının, pencereden süzülen ters ışığın yarattığı derin gölgelerin ve ustanın yüzündeki ince çizgilerin doğru aktarılması gerekiyordu. Çekimlerin hemen ardından, mekânın atmosferinden henüz kopmamışken sürece başlayabilmek için hafifliği ve gücü bir arada sunan mobil bir sisteme ihtiyaç duydum.
Yüksek dinamik aralığa sahip RAW dosyalarını işlerken, çamurun o mat ve grenli yapısını ekranda doğru görebilmek çok önemlidir. Bu aşamada bana eşlik eden Monster TULPAR T6 V3.3.1, renk yönetimi ve hız konusunda sahadaki en büyük yardımcım oldu. Sahip olduğu Intel Core i7-13700HX işlemci ve NVIDIA GeForce RTX 5060 (8 GB) ekran kartının sunduğu üst düzey grafik performansı sayesinde, Adobe Lightroom ve Photoshop üzerinde yaptığım bölgesel pozlama ayarlarında en ufak bir gecikme yaşamadım. Çamurun ıslak parlamaları ile kurumaya yüz tutmuş mat toprak tonları arasındaki o ince çizgiyi, bilgisayarın geniş ve doğru renk veren ekranı sayesinde güvenle işleyebildim. Belgesel fotoğrafçılığında gerçeği bükmeden, gördüğün rengi ekrana taşımak en önemli unsurdur.
Toprağın Renklerini Koruyan Güç
Özellikle ters ışıkta çekilmiş fotoğraflarda gölgeleri açmak, aydınlık alanlardaki patlamaları dengelemek ve ustanın hareket hâlindeki ellerindeki çamur detaylarını belirginleştirmek ciddi bir işlem gücü ve bellek kapasitesi gerektirir. Yüzlerce yüksek çözünürlüklü kare arasında seçim yaparken, fotoğrafları yaklaştırıp pikseller arasındaki netliği kontrol ederken sistemin gösterdiği stabilite, yalnızca yaratıcı sürece odaklanmamı sağladı.
Bunun yanı sıra cihazın sahip olduğu yüksek hızlı NVMe SSD depolama mimarisi, sahada hafıza kartında biriken devasa boyuttaki verilerin saniyeler içinde güvenle yedeklenmesine imkân tanıdı. Veri kaybı korkusu yaşamadan çalışabilmek, bir fotoğrafçı için en az iyi bir objektif kadar değerlidir. Üretim sürecinin her anında, özellikle uzun yıllar sürecek projelerde, donanımın arkasında duran bir servis garantisi de çok şey ifade eder. Monster’ın sunduğu 4 yıl garanti ve ömür boyu ücretsiz bakım hizmetini barındıran “Monster’la İçin Rahat” yaklaşımı, donanımsal kaygıları tamamen ortadan kaldırarak fotoğrafçının gözünü vizörden, aklını kareden ayırmamasını sağlıyor. Toprağın ateşte pişerek kalıcı hâle gelmesi gibi, dijital kareler de doğru donanımda işlenip güvenle yarına aktarılıyor.
Hasan Atabaş / [email protected]
Yorum Yap